Bitki bakımı · Bitki çoğaltma
Çelik köklendirme, sağlıklı bir bitkiden kesilen 10–15 cm'lik dal, sürgün ya da yaprak parçasının nemli bir harçta veya suda kök salmasını sağlayarak ana bitkinin aynısı olan yeni bir bitki üretme yöntemidir; yeşil çelikler nisan–haziranda, yarı odun çelikleri temmuz–eylülde, odun çelikleri ise yaprak dökümünden sonra ekim–şubat arasında alınır.
Başarı üç şeye bağlıdır: doğru dönemde alınmış çelik, havadar ve nemli bir köklendirme ortamı, 18–24 °C'lik ılık ve doğrudan güneş almayan bir yer. Pothos, zakkum, incir ve söğüt gibi kolay köklenen bitkiler suda bile kök verir; zeytin, limon ve gül gibi türlerde ise perlitli harç ve köklendirme hormonu başarıyı belirgin biçimde artırır. Kayısı, kiraz ve çam gibi bazı türler çelikle çok zor köklenir; bunlar fidanlıklarda aşı ya da tohumla üretilir.
Atölyemizde salon bitkilerini budarken ayırdığımız uç sürgünler, çoğu zaman bir bardak suda ya da perlitli küçük bir saksıda yeni bitkilere dönüşüyor. Floristlerimize en çok sorulan sorular da hep aynı: "Zeytin dalı suda köklenir mi?", "Ağaç dalı köklendirme hangi ayda yapılır?", "Evde köklendirici nasıl yapılır?" Bu rehberde, Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi ders notları ve Kraliyet Bahçecilik Derneği'nin (RHS) çoğaltma kılavuzlarını temel alarak bu soruların hepsini yanıtlıyor; 20'ye yakın bitki için zaman ve yöntem tablosu veriyoruz.
Çelik Köklendirme (Çelikleme) Nedir?
Çelik köklendirme ya da kısaca çelikleme, bitkinin gövde, dal, yaprak veya kökünden kesilen bir parçanın uygun koşullarda kök ve sürgün vererek bağımsız bir bitkiye dönüşmesini sağlayan eşeysiz (vejetatif) çoğaltma yöntemidir. Kesilen bu parçaya "çelik" denir. Tohumla çoğaltmadan farkı, yeni bitkinin ana bitkinin genetik kopyası olmasıdır: Bir zeytinin, gülün ya da limonun çeşit özellikleri, mutasyonlar dışında aynen korunur.
Ankara Üniversitesi'nin bahçe bitkileri ders notları yöntemin üstünlüklerini şöyle özetler: Küçük bir alanda çok sayıda, birbirinin aynı bitki elde edilir; ucuz, hızlı ve basittir; aşıya gerek kalmaz ve bitki kendi kökleri üzerinde yetişir. Zayıf yanı ise toprak kaynaklı hastalıklara dayanıklı anaç gerektiren türlerde (birçok meyve ağacı gibi) tek başına yeterli olmamasıdır.
Çelik türleri: alındığı organa ve döneme göre
| Çelik türü | Nereden, ne zaman alınır? | Örnek bitkiler |
|---|---|---|
| Yeşil (yumuşak) çelik | O yılın taze, henüz sertleşmemiş sürgün uçlarından; nisan–haziran | Ortanca, sardunya, fuşya, petunya, fesleğen |
| Yarı odun çeliği | Dibi sertleşmiş, ucu hâlâ yumuşak yaz sürgünlerinden; temmuz–eylül | Zeytin, limon ve turunçgiller, lavanta, biberiye, defne, gül |
| Odun çeliği | Bir yaşlı, olgun, yapraksız dallardan; yaprak dökümünden sonra ekim–şubat | İncir, dut, asma, nar, ayva, söğüt, gül |
| Uç (tepe) çeliği | Sürgünün büyüme ucunu taşıyan 8–15 cm'lik kısımdan; büyüme döneminde | Pothos, ficus, şeflera, difenbahya, begonvil |
| Yaprak çeliği | Tek yaprak ya da yaprak parçasından; ilkbahar ve yaz | Afrika menekşesi, paşa kılıcı, sukulentler, begonya |
| Yaprak-göz çeliği | Bir yaprak, sapı ve koltuğundaki tek gözden | Kauçuk, kamelya, filodendron, difenbahya |
| Kök çeliği | Kalın kök parçalarından; kış sonu–ilkbahar başı | Ahududu, böğürtlen, leylak |
Çeliğe benzeyen ama ana bitkiden ayrılmadan yapılan bir yöntem de daldırmadır: Dal toprağa gömülür ya da gövdesi yaralanıp nemli yosunla sarılır (hava daldırması), kök verince kesilir. Dalında köklendirme diye aranan yöntem budur; kauçuk, leylak, manolya ve zor köklenen bazı meyve ağaçlarında kullanılır.
Çelik Köklendirme Hangi Ayda Yapılır?
Çelik köklendirme, alınacak çeliğin türüne göre üç dönemde yapılır: yeşil çelikler nisan–haziranda, yarı odun çelikleri temmuz–eylülde, odun çelikleri yaprak dökümünden sonra ekim–şubat arasında. RHS de aynı takvimi önerir: yumuşak çelikler ilkbahar–yaz başı, yarı olgun çelikler yaz sonu–sonbahar ortası, odun çelikleri sonbahar ortasından kış sonuna kadar alınır. Ev bitkilerinin uç ve yaprak çelikleri ise sıcak bir evde yılın büyük bölümünde köklenir; yine de en hızlı sonuç ilkbahar ve yazdadır.
Aylara göre çelik alma takvimi (Türkiye ılıman iklimi için)
| Dönem | Çelik türü | Bu dönemde çoğaltılanlar |
|---|---|---|
| Mart–Nisan | Son odun çelikleri, kök çelikleri; ilk yeşil çelikler | İncir, asma, nar (sürgün patlamadan önce); ev bitkileri |
| Mayıs–Haziran | Yeşil (yumuşak) çelik | Ortanca, sardunya, fuşya, ficus, pothos, begonvil |
| Temmuz–Eylül | Yarı odun çeliği | Zeytin, limon, mandalina, lavanta, biberiye, defne, gül, yasemin, leylandi |
| Ekim–Kasım | Odun çeliği (yaprak dökümünden hemen sonra) | Gül, dut, incir, söğüt, frenk üzümü |
| Aralık–Şubat | Odun çeliği (sert don olmayan günlerde) | Asma, incir, nar, ayva, dut, iğde |
Ağaç dalı köklendirme ne zaman yapılır?
Yaprağını döken ağaçlarda (incir, dut, asma, nar, ayva) dal köklendirme kış dinlenme döneminde, yaprak dökümünden ilkbaharda gözler uyanana kadar yapılır; RHS en iyi zamanı yaprak dökümünün hemen sonrası ya da ilkbaharda gözler patlamadan hemen öncesi olarak verir. Her dem yeşil ağaçlarda (zeytin, limon, defne) ise yaz ortası ve sonundaki yarı odun dönemi tercih edilir. Bu yazının güncellendiği ekim sonu, odun çelikleri için sezonun başlangıcıdır.
Çelik Köklendirme Nasıl Yapılır? 8 Adım
Çelik köklendirme; sağlıklı bir sürgünden boğumun hemen altından kesilen 10–15 cm'lik parçanın alt yapraklarını temizleyip, isteğe bağlı olarak hormona batırarak nemli ve havadar bir harca dikmek ve köklenene kadar ılık, aydınlık ve nemli bir ortamda tutmaktır. Aşağıdaki adımlar evde çelikten köklendirme için yeterlidir.
Doğru zamanı ve sağlıklı dalı seçin
Hastalıksız, zararlısız, çiçeksiz ve o yılın büyümesine ait bir sürgün seçin. Çiçek ya da tomurcuk taşıyan sürgünler daha zor köklenir. Yumuşak çelikleri sabah, bitki su doluyken alın.
Aletlerinizi temizleyin
Keskin bir budama makası ya da bıçağı alkolle silin. Ezilen ve kirli kesik yüzeyler çürümenin en sık nedenidir.
Çeliği boğumun altından kesin
Yeşil ve yarı odun çeliklerinde 10–15 cm, odun çeliklerinde 15–30 cm uzunluk yeterlidir. Alt kesimi bir gözün (boğumun) hemen altından, üst kesimi en üst gözün 1–2 cm üzerinden yapın; odun çeliklerinde üst kesimi eğik yaparsanız alt ve üstü karıştırmazsınız.
Yaprakları azaltın
Harca girecek kısımdaki yaprakları koparın, üstte 2–4 yaprak bırakın. İri yaprakları yarıya kadar kesmek su kaybını azaltır. Odun çelikleri yapraksızdır.
İsterseniz köklendirme hormonu kullanın
Çeliğin dip 1 cm'sini toz ya da jel köklendirme hormonuna batırın, fazlasını silkeleyin. Kolay köklenen bitkilerde bu adım gerekmez; zeytin, limon, gül ve leylandide başarıyı artırır.
Havadar bir harca dikin
Yarı yarıya perlit ile torf ya da kokopit karışımı idealdir. Önce kalemle delik açın, çeliği boyunun üçte biri ile yarısı kadar gömün, çevresini hafifçe bastırıp sulayın.
Nemi ve sıcaklığı koruyun
Saksının üstünü şeffaf bir poşet ya da kesilmiş pet şişeyle örtün; yaprakların poşete değmemesine dikkat edin. 18–24 °C'lik, doğrudan güneş almayan aydınlık bir yer seçin ve örtüyü birkaç günde bir açıp havalandırın.
Kökleri kontrol edip saksıya alın
Hafifçe çektiğinizde direnç hissediyorsanız ya da saksı deliğinden kök görünüyorsa çelik köklenmiştir. Kökler 2–5 cm olunca küçük bir saksıya alın.
Harcın neden perlitli olması gerektiğini bitkiler için perlit kullanımı ve kokopit nedir yazılarımızda ayrıntılı anlattık. Çok sayıda çelik köklendirecekseniz kapaklı bir kutu ya da evde mini sera nemi sabit tutmanın en kolay yoludur.
Suda Çelik Köklendirme Nasıl Yapılır?
Suda çelik köklendirme, boğumları suyun içinde kalacak şekilde temiz bir kaba konan çeliğin, suyu birkaç günde bir tazelenerek ılık ve aydınlık bir yerde köklenmeye bırakılmasıdır. Pothos, telgraf çiçeği, salon sarmaşığı, zakkum, fesleğen, nane, söğüt, incir ve begonya gibi kolay köklenen bitkilerde çok iyi sonuç verir. Bu bitkilerde kökler çoğunlukla 1–4 haftada görünür.
- Boğum suyun içinde olsun: Kökler boğumdan çıkar. Suda kalan kısımda yaprak bırakmayın; yaprak suda çürür ve suyu bozar.
- Suyu tazeleyin: 2–4 günde bir, oda sıcaklığındaki suyla değiştirin. Bulanıklaşan su, oksijensiz kalmış sudur.
- Opak ya da renkli kap tercih edin: Işık alan suda yosun gelişir; koyu renkli bir kavanoz bunu yavaşlatır.
- Doğrudan güneşe koymayın: Güneş suyu ısıtır ve çeliği strese sokar; parlak, dolaylı ışık yeterlidir.
- Kökleri çok uzatmayın: Kökler 2–5 cm olunca toprağa alın. Suda uzun süre kalan kökler toprağa geçişte zorlanır.
Ağaç dalı suda köklenir mi?
Bazı ağaç dalları suda köklenir, çoğu köklenmez. Söğüt, kavak, incir ve dut dalları suda da kök verebilir; zakkum gibi çalılar da öyle. Zeytin, limon, çam, kayısı, kiraz ve elma gibi odunsu türlerde ise su ortamı oksijen bakımından yetersiz kaldığı için dal çoğunlukla kök vermeden çürür. Bu türlerde nemli perlit ya da ince kum çok daha güvenilirdir.
Suda köklendirme kaç gün sürer?
Kolay köklenen ev bitkilerinde suda köklenme genellikle 7–30 gün sürer: Fesleğen ve nane bir haftada, pothos ve telgraf çiçeği iki-üç haftada, zakkum ve incir üç-beş haftada kök verir. Serin bir odada süre uzar; harç sıcaklığı 24 °C civarındayken köklenme en hızlıdır.
Suda mı, Toprakta mı Köklendirmeli?
Kolay köklenen bitkilerde suda köklendirme pratik ve izlemesi keyifli bir yöntemdir; ancak odunsu bitkilerde ve uzun vadeli başarıda nemli, havadar bir harçta köklendirme daha güvenilirdir. Toprakta oluşan kökler toprağa uyumlu olduğu için şaşırtma sonrası kayıp daha azdır.
Suda ve harçta (toprakta) köklendirmenin karşılaştırması
| Ölçüt | Suda köklendirme | Harçta (toprakta) köklendirme |
|---|---|---|
| Uygun bitkiler | Pothos, sarmaşıklar, zakkum, fesleğen, nane, söğüt, incir | Hemen hemen tüm bitkiler; zeytin, limon, gül, lavanta, leylandi için tercih edilen yol |
| Kökü izleme | Kökler görünür, takip kolaydır | Kökler görünmez, hafif çekme testiyle anlaşılır |
| Çürüme riski | Su değiştirilmezse yüksek | Harç ıslak değil nemliyse düşük |
| Saksıya geçiş | Su kökleri hassastır, ilk haftalarda solma olabilir | Geçiş sorunsuzdur |
| Hormon kullanımı | Genellikle gerekmez | Zor köklenen türlerde başarıyı artırır |
Toprakta çiçek köklendirme nasıl yapılır?
Toprakta köklendirmede bahçe toprağı yerine steril ve havadar bir harç kullanın: yarı yarıya perlit ve torf ya da kokopit, alternatif olarak yıkanmış ince kum. Bahçe toprağı ağırdır, uzun süre ıslak kalır ve mantar taşıyabilir. Harç, avuçta sıkıldığında su damlatmayacak kadar nemli olmalıdır.
Zeytin Dalı Nasıl Köklendirilir?
Zeytin dalı en iyi temmuz–eylül arasında alınan, 10–15 cm boyunda, 4–6 yapraklı yarı odun çelikleriyle köklendirilir; çeliğin dibi köklendirme hormonuna batırılıp perlitli bir harca dikilir ve yüksek nemli, 20–25 °C'lik bir ortamda tutulur. Türkiye'de zeytin fidanı üreten fidanlıklar da çoğunlukla bu yöntemi, sisleme yapılan seralarda uygular. Ankara Üniversitesi ders notları zeytini odun çelikleriyle de başarıyla çoğaltılabilen türler arasında sayar; bu yöntemde kış sonunda kalın, bir-iki yaşlı dallardan 20–30 cm'lik çelikler hazırlanır.
Çeliği seçin
O yılın büyümesinden, kalem kalınlığında, dibi kahverengileşmeye başlamış ama ucu hâlâ esnek bir sürgün seçin. Meyve dalları yerine sürgün veren dalları tercih edin.
Hazırlayın
10–15 cm'lik parçalar kesin, alttaki yaprakları alıp tepede 4–6 yaprak bırakın. Dip kısmında 1–2 cm'lik kabuğu bıçakla hafifçe çizmek (yaralamak) kök oluşumunu destekler.
Hormona batırın
Zeytin orta derecede zor köklenen bir türdür; IBA içeren köklendirme hormonu başarıyı belirgin biçimde artırır.
Dikin ve örtün
Perlit ya da perlit-torf karışımına 4–5 cm gömün, üstünü şeffaf bir örtüyle kapatın ve yaprakların nemini koruyun. Kuru havada yaprakları günde bir kez püskürtün.
Bekleyin
Zeytin çelikleri uygun koşullarda genellikle 6–10 haftada kök verir. Bu sürede yaprak dökülmüyor ve çelik yeşil kalıyorsa iyiye işarettir.
Zeytin dalı suda köklenir mi?
Zeytin dalı suda köklenebilir, ama başarı oranı düşüktür ve evde sık rastlanan sonuç, dalın birkaç hafta sonra kararıp çürümesidir. Denemek isterseniz genç, yarı odun bir sürgün kullanın, suyu üç günde bir değiştirin ve kökler 2–3 cm olunca hemen perlitli toprağa alın. Daha güvenilir sonuç için nemli perlit ve hormon tercih edin.
Zeytin köklendirme hangi ayda yapılır?
Yapraklı yarı odun çelikleri için en uygun aylar haziran sonu ile eylül arasıdır; sürgünler bu dönemde yeterince olgunlaşmış ama hâlâ canlıdır. Kalın, yapraksız odun çelikleri ise şubat–mart aylarında, sürgünler uyanmadan önce alınır.
Zeytin çeliği kaç günde köklenir?
Hormonla muamele edilmiş, nemli ve ılık ortamda tutulan zeytin çelikleri genellikle 45–70 günde köklenir. Serin bir ortamda ya da hormonsuz köklendirmede bu süre uzar ve başarı oranı düşer. Köklenen zeytin çeliği ilk yıl saksıda büyütülür; bahçeye ertesi ilkbaharda dikilir.
Ağaç Dalı Köklendirme: Hangi Meyve Ağacı Çelikle Çoğalır?
Ağaç dalı köklendirme en kolay incir, dut, asma, nar, ayva, söğüt ve zeytinde başarılı olur; bu türlerin çoğu kış dinlenme döneminde alınan odun çelikleriyle çoğaltılır. Kayısı, kiraz, elma, armut ve çam gibi türler ise çelikle çok zor köklenir; bunlar fidanlıklarda aşılı fidan ya da tohumla üretilir.
İncir ve dut
Aralık–şubat arasında kalem kalınlığında, bir yaşlı dallardan 20–25 cm'lik odun çelikleri alın ve toprağa yalnızca bir-iki gözü dışarıda kalacak şekilde gömün. İncir yaz sürgünlerinden suda da köklenir. Ayrıntılar için incir ağacı bakımı yazımıza bakın.
Asma (üzüm)
Budama zamanında, aralık–şubatta 3–4 gözlü, 30–40 cm'lik çubuklar hazırlanır. Asma çelikleri kolay köklenir; ancak filoksera görülen bölgelerde bağlarda dayanıklı anaç üzerine aşılı fidan kullanılır.
Limon ve turunçgiller
Limon, temmuz–eylülde alınan yapraklı yarı odun çelikleriyle, hormon ve yüksek nemle köklendirilir; köklenme 6–10 hafta sürer. Saksıda yetiştirme için evde saksıda limon ağacı rehberimiz yol gösterir.
Kayısı, erik, kiraz, elma
Bu türlerin çelikleri evde nadiren köklenir; köklense bile kendi kökü üzerindeki ağaç güçsüz kalabilir. Bazı erik ve elma anaçları fidanlıklarda çelikle üretilir, ama meyve çeşitleri bu anaçlara aşılanır. Evde en gerçekçi yol, hava daldırması ya da aşılı fidan almaktır.
Çam ve leylandi
Çam çelikle pratikte köklenmez ve tohumla üretilir. Leylandi ise ağustos–ekimde alınan yarı odun çeliklerinden, hormonla ve sabırla köklenir; süre 2–4 ayı bulabilir.
İğde ve zakkum
İğde kışın odun çelikleriyle ya da dibinden çıkan kök sürgünleriyle çoğalır. Zakkum ilkbahar ve yazda suda bile kolayca köklenir; tüm parçaları zehirli olduğu için eldivenle çalışın. Bitki hakkında daha fazlası zakkum çiçeği yazımızda.
Ağaç köklendirici nasıl yapılır?
Evde ağaç dallarına "köklendirici" olarak en çok söğüt suyu hazırlanır: Genç söğüt sürgünleri küçük parçalara kesilir, bir gün ılık suda bekletilir ve çelikler bu suya birkaç saat batırılır. Söğütte köklenmeyle ilişkili bileşikler bulunduğu biliniyor, ama etkisi türden türe çok değişir ve ticari hormonun yerini tutmaz. Ayrıntılı kanıt değerlendirmesi aşağıdaki köklendirme hormonu bölümünde.
Gül Çelikleme Nasıl Yapılır?
Gül çelikleri iki dönemde alınır: temmuz–eylülde çiçeği solmuş sürgünlerden yapraklı yarı odun çelikleri ya da ekim–kasımda yaprak dökümünden sonra kalem kalınlığında, 20–25 cm'lik odun çelikleri. RHS gülü odun çelikleriyle çoğaltılabilen çalılar arasında sayar. Bahçe gülleri, özellikle sarmaşık ve yer örtücü güller kolay köklenir; iri çiçekli melez çay gülleri ise genellikle aşıyla üretildiği için çelikle daha zor köklenir ve daha zayıf büyüyebilir.
- Hazırlık: Çeliğin altını gözün hemen altından düz, üstünü en üst gözün üzerinden eğik kesin; dikenleri ve alt yaprakları temizleyin.
- Hormon: Dip kısmı köklendirme hormonuna batırmak başarıyı artırır.
- Dikim: Odun çeliklerini bahçede kumlu, korunaklı bir yatağa ya da derin bir saksıya, boylarının üçte ikisi toprakta kalacak şekilde dikin.
- Süre: Yarı odun çelikleri nemli ortamda 4–8 haftada kök verir; sonbaharda dikilen odun çelikleri kışı kallus oluşturarak geçirir, kökler ilkbaharda gelişir ve ertesi sonbahar şaşırtılır.
Dalından koparılan gül nasıl köklendirilir?
Buketten ya da kırılan bir daldan gül köklendirmek mümkündür, ama başarı düşüktür; çünkü kesme güllerin çoğu sera çeşitleridir ve sapları köklenme için fazla olgun ya da yorgundur. Denemek isterseniz çiçeği ve alt yaprakları alın, 15 cm'lik bir parçayı hormona batırıp nemli perlitli harca dikin ve üstünü örtün. Bahçe gülü bakımı için yediveren gül bakımı yazımızı okuyabilirsiniz.
Bitkilere Göre Çelik Köklendirme Tablosu
Aşağıdaki tablo, en çok sorulan bitkiler için çelik türünü, en uygun dönemi ve evde ortalama köklenme süresini bir arada veriyor. Süreler 18–24 °C'lik ılık ortam içindir; serin evlerde uzar.
Türlere göre çelik köklendirme zamanı, yöntemi ve süresi
| Bitki | Çelik türü ve dönem | Ortam | Köklenme süresi |
|---|---|---|---|
| Zeytin | Yarı odun, temmuz–eylül; odun, şubat–mart | Perlit + hormon, yüksek nem | 6–10 hafta |
| Limon | Yarı odun, temmuz–eylül | Perlit-torf + hormon, örtülü | 6–10 hafta |
| Gül | Yarı odun, temmuz–eylül; odun, ekim–kasım | Harç ya da bahçe yatağı + hormon | 4–8 hafta (odun çeliği ilkbaharda) |
| İncir | Odun, aralık–şubat; yeşil, yaz | Toprak, perlit ya da su | 3–6 hafta |
| Asma | Odun, aralık–şubat | Toprak ya da kum | 4–8 hafta |
| Dut | Odun, kasım–şubat | Toprak | 4–8 hafta |
| Lavanta | Yeşil, nisan–mayıs; yarı odun, temmuz–eylül | Kumlu, çok süzek harç; örtüsüz | 4–6 hafta |
| Begonvil | Yarı odun, haziran–ağustos | Perlit + hormon, sıcak | 6–10 hafta |
| Yasemin | Yarı odun, haziran–ağustos | Perlit-torf, örtülü | 4–8 hafta |
| Ortanca | Yeşil, mayıs–haziran | Perlit-torf, örtülü | 3–5 hafta |
| Sardunya | Yeşil, ilkbahar ve yaz sonu | Süzek harç, örtüsüz | 2–4 hafta |
| Zakkum | Yeşil-yarı odun, ilkbahar–yaz | Su ya da harç | 3–5 hafta |
| Ficus (benjamin, kauçuk) | Uç çeliği, mayıs–ağustos; kauçukta hava daldırması | Perlit-torf, sıcak ve örtülü | 4–8 hafta |
| Pothos, telgraf çiçeği | Boğumlu uç çeliği, yıl boyu | Su ya da toprak | 2–4 hafta |
| Difenbahya, şeflera | Uç ya da gövde çeliği, ilkbahar–yaz | Su ya da perlitli toprak | 3–6 hafta |
| Sukulentler, para çiçeği | Yaprak ya da gövde çeliği, ilkbahar–yaz | Kuru, kumlu harç; önce 2–3 gün kurutma | 2–6 hafta |
| Fesleğen, nane | Uç çeliği, ilkbahar–yaz | Su | 1–2 hafta |
Ev bitkilerinin çoğaltılmasına özel ipuçları için salon sarmaşığı (pothos) ve para çiçeği yazılarımıza da göz atabilirsiniz.
Köklendirme Hormonu ve Doğal Köklendiriciler
En etkili köklendirme hormonları, bitkilerin kök oluşumunu yöneten oksin grubundan IBA (indol-3-bütirik asit) ve NAA (naftalen asetik asit) içeren toz, jel ya da sıvı preparatlardır. "En iyi köklendirme hormonu" tek bir marka değil, bitkiye uygun yoğunluktaki üründür: Yumuşak ev bitkisi çelikleri için düşük, zeytin ve leylandi gibi odunsu çelikler için daha yüksek yoğunluklu ürünler kullanılır. Etiketteki dozu aşmayın; fazla hormon çeliğin dibini yakar ve köklenmeyi geciktirir.
Köklendirme hormonu nasıl kullanılır?
Hormonu kendi kabında değil, küçük bir kapta kullanın ki kalan ürün kirlenmesin. Çeliğin dip 1 cm'sini nemlendirip toza ya da doğrudan jele batırın, fazlasını silkeleyin ve önceden açtığınız deliğe dikin; çeliği harca bastırırken hormonu sıyırmamaya dikkat edin. Pothos, söğüt, zakkum ve fesleğen gibi kolay köklenen bitkilerde hormona gerek yoktur.
Hormonsuz çelik köklendirme: doğal yöntemler işe yarar mı?
İnternette önerilen ev yapımı köklendiricilerin çoğunun bilimsel desteği sınırlıdır. Aşağıdaki tablo her birinin ne yaptığını ve kanıt düzeyini dürüstçe özetliyor.
Ev yapımı köklendiriciler ve kanıt düzeyi
| Yöntem | Ne yapar? | Kanıt düzeyi |
|---|---|---|
| Söğüt suyu | Söğüt dokusunda salisilik asit ve köklenmeyle ilişkili bileşikler bulunur | Sınırlı ama umut verici: 2020'de Scientia Horticulturae'de yayımlanan bir deneyde söğüt kabuğu özütü krizantem ve lavanta çeliklerinde köklenmeyi artırdı; her türde aynı etki beklenmemeli |
| Bal | Antimikrobiyal etkisiyle kesik yüzeyi çürümeye karşı koruyabilir | Zayıf: Kök oluşturan bir hormon içerdiğine dair güçlü kanıt yok |
| Tarçın | Antifungal özelliğiyle kesik yüzeyde mantar gelişimini azaltabilir | Zayıf: Köklenmeyi doğrudan hızlandırdığı gösterilmedi; koruyucu olarak düşünülmeli |
| Aspirin | Salisilik asit içerir; bitkide savunma tepkilerini etkiler | Çelişkili: Doz belirsiz, bazı denemelerde etkisiz ya da zararlı |
| Aloe vera jeli | Kesik yüzeyi nemli tutar | Zayıf: Az sayıda küçük deneme, sonuçlar tutarsız |
Pratik öneri: Hormonsuz köklendirmede başarıyı asıl belirleyen şey ev yapımı karışımlar değil; doğru dönemde alınan sağlıklı çelik, temiz alet, havadar harç ve sabit nemdir. Zor köklenen bir türle uğraşıyorsanız ticari bir IBA preparatı, doğal alternatiflerden çok daha öngörülebilir sonuç verir.
Çelik Neden Köklenmez, Neden Çürür?
Çeliklerin köklenmemesinin en sık nedenleri yanlış dönemde alınmış ya da çiçekli sürgün, sürekli ıslak harç ve soğuk ortamdır; çürüme ise çoğunlukla kirli alet, havasız su ve fazla sulamadan kaynaklanır. Aşağıdaki tablo belirtiye göre çözümü gösteriyor.
Çelik köklendirmede sorun ve çözüm tablosu
| Belirti | Olası neden | Çözüm |
|---|---|---|
| Çeliğin dibi kararıp yumuşadı | Çürüme: sürekli ıslak harç, değiştirilmeyen su, kirli kesim | Sağlam kısmı yeniden kesin, temiz harca ya da taze suya alın; harcı yalnızca nemli tutun. |
| Yapraklar birkaç günde soldu | Nem kaybı, doğrudan güneş, çok fazla yaprak | Üstünü örtün, gölgeye alın, yaprak sayısını azaltın ya da yarıya kesin. |
| Haftalardır yeşil ama kök yok | Soğuk harç, zor köklenen tür, hormonsuz uygulama | Sıcaklığı 20–24 °C'ye çıkarın, sabırlı olun; sonraki denemede hormon kullanın. |
| Kallus (beyaz kabarık doku) oluştu ama kök çıkmıyor | Normal bir ara aşama; özellikle odun çeliklerinde uzun sürer | Bekleyin; kökler genellikle kallusun çevresinden çıkar. |
| Harç yüzeyinde beyaz küf | Havasız, kapalı ortam | Örtüyü her gün kısa süre açın, küflü yüzeyi alın. |
| Çelik sürgün verdi ama sonra kurudu | Kök oluşmadan çelikteki besinle sürgün vermiş | Sürgün tek başına köklenme işareti değildir; çekme testiyle kökü doğrulayın. |
| Saksıya alınca çöktü | Su köklerinin toprağa uyum sorunu, ani ortam değişikliği | Toprağı ilk iki hafta nemli tutun, yarı gölgede alıştırın. |
Köklenen Çeliği Saksıya Alma ve Alıştırma
Köklenen çelik, kökleri 2–5 cm olduğunda 8–12 cm çapında, delikli küçük bir saksıya alınır ve ilk iki hafta yarı gölgede, toprağı hafif nemli tutularak ortama alıştırılır. Büyük saksıya doğrudan dikmek fazla toprağın ıslak kalmasına ve genç köklerin çürümesine yol açar.
- Toprak: Hafif, perlit katılmış bir saksı toprağı kullanın; sukulent ve lavantada kum oranını artırın.
- Alıştırma: Örtü altında köklenen çelikleri bir hafta boyunca her gün birkaç saat daha uzun açık bırakın.
- Gübre: İlk ay gübre vermeyin; yeni yapraklar görünmeye başlayınca yarım dozlu sıvı gübreyle başlayın.
- Bahçeye dikim: Odunsu bitkileri ilk yıl saksıda büyütüp ertesi ilkbahar ya da sonbaharda kalıcı yerine dikin.
Büyüyen bitkiyi bir sonraki boy saksıya taşırken saksı nasıl değiştirilir rehberimizdeki adımları izleyebilirsiniz.
Çoğaltma yerine hazır, bakımlı bir bitkiyle başlamak ya da sevdiklerinize yeşil bir hediye göndermek isterseniz, floristlerimizin hazırladığı zeytin ağacı, bonsai ve ficus aranjmanları iyi bir başlangıç olur.
Saksıda Zeytin AranjmanıSalon ve balkon için zeytin
Zeytin Ağacı Aranjmanı OleaDekoratif saksıda zeytin ağacı
Special Saksıda Ficus Ginseng Bonsai AğacıUç çeliğiyle çoğaltılabilen ficus
Saksıda Ficus Natasja AranjmanıKüçük yapraklı benjamin çeşidi
Saksıda Sukulent Bahçesi YeşilYaprak çeliğiyle çoğalan sukulentler
Yeşil bir başlangıç için hazır bitkiler
Zeytin ağaçları, bonsailer ve salon bitkileri kart notunuzla birlikte kapıya teslim edilir. İstanbul içi aynı gün teslimatta son sipariş saati 18:00.
Çelik Köklendirme Hakkında Sık Sorulan Sorular
Çelik köklendirme hangi ayda yapılır?
Çeliğin türüne göre değişir: Yeşil çelikler nisan–haziranda, yarı odun çelikleri temmuz–eylülde, odun çelikleri yaprak dökümünden sonra ekim–şubat arasında alınır. Ev bitkilerinin uç çelikleri sıcak bir evde yıl boyu köklenebilir, ama en hızlı sonuç ilkbahar ve yazdadır.
Zeytin dalı suda köklenir mi?
Köklenebilir, ama başarı oranı düşüktür ve dal çoğu zaman çürür. Zeytin için en güvenilir yol, temmuz–eylülde alınan yarı odun çeliğini hormona batırıp nemli perlitli harçta, örtü altında köklendirmektir. Bu yöntemle kökler genellikle 6–10 haftada oluşur.
Ağaç dalı köklendirme ne zaman yapılır?
Yaprak döken ağaçlarda (incir, dut, asma, nar) kış dinlenme döneminde, yaprak dökümünden ilkbaharda gözler uyanana kadar yapılır. Zeytin ve limon gibi her dem yeşil ağaçlarda ise yaz ortası ve sonundaki yarı odun dönemi tercih edilir.
Suda köklendirme kaç gün sürer?
Kolay köklenen bitkilerde genellikle 7–30 gün sürer. Fesleğen ve nane yaklaşık bir haftada, pothos iki-üç haftada, zakkum ve incir üç-beş haftada kök verir. Suyu 2–4 günde bir değiştirmek ve ılık bir yer seçmek süreyi kısaltır.
En iyi çelik köklendirme hormonu hangisidir?
En etkili hormonlar IBA (indol-3-bütirik asit) ya da NAA içeren toz, jel veya sıvı preparatlardır. Tek bir marka yerine bitkiye uygun yoğunluğu seçmek önemlidir: Yumuşak çelikler için düşük, zeytin ve leylandi gibi odunsu çelikler için daha yüksek yoğunluk kullanılır.
Evde köklendirici nasıl yapılır?
En çok önerilen yöntem söğüt suyudur: Genç söğüt sürgünleri parçalanıp bir gün suda bekletilir, çelikler bu suya birkaç saat batırılır. Bir deneyde söğüt kabuğu özütü bazı türlerde köklenmeyi artırdı; bal ve tarçın ise köklendirmekten çok kesik yüzeyi çürümeye karşı korur. Doğal yöntemlerin kanıtı sınırlıdır.
Çelikler neden çürür?
En sık nedenler sürekli ıslak harç, değiştirilmeyen su, kirli aletle yapılan kesim ve suyun içinde kalan yapraklardır. Harcı yalnızca nemli tutun, suyu birkaç günde bir tazeleyin ve kesimden önce aletinizi alkolle silin.
Gül çeliği kaç günde köklenir?
Yaz sonunda alınan yapraklı yarı odun gül çelikleri nemli, ılık ortamda genellikle 4–8 haftada köklenir. Sonbaharda dikilen odun çelikleri ise kışı kallus oluşturarak geçirir ve köklerini ilkbaharda geliştirir; bunlar ertesi sonbahar kalıcı yerine dikilir.
Kaynaklar
- Ankara Üniversitesi Açık Ders, Çelik ile Çoğaltma (Doç. Dr. Soner Kazaz)
- Royal Horticultural Society, Softwood cuttings
- Royal Horticultural Society, Semi-ripe cuttings
- Royal Horticultural Society, Hardwood cuttings
- Vikipedi, Çelik (botanik)
- Wise ve ark. (2020), Willow bark extract and the biostimulant complex Root Nectar increase propagation efficiency in chrysanthemum and lavender cuttings, Scientia Horticulturae
