Bitki bakımı · Çiçekli saksı bitkileri
Evde saksıda yetiştirilen menekşe çiçeği çoğunlukla Afrika menekşesidir (Saintpaulia); parlak ama dolaylı ışık, 16–24 °C sıcaklık ve yüzeyi kuruyunca oda sıcaklığındaki suyla, yapraklara değdirmeden yapılan sulama ister. Doğru ışıkta yılın büyük bölümünde çiçek açar ve yapraktan kolayca çoğaltılır.
"Menekşe" adı Türkiye'de üç farklı bitki için kullanılır: Saksıda yetişen Afrika menekşesi, balkon ve bahçelerin kış çiçeği hercai menekşe ve yazlık Cezayir menekşesi. Üçünün bakımı birbirinden çok farklıdır. Bu rehberde önce bu karışıklığı bir tabloyla çözüyor, ardından menekşe bakımını, sulamayı, saksı ve toprak seçimini, yapraktan çoğaltmayı ve çiçek açtırmanın püf noktalarını anlatıyoruz.
Menekşe, pencere önlerinin en sevilen ve belki de en çok "neden çiçek açmıyor?" diye sorulan bitkisi. Floristlerimizin deneyimi, sorunun neredeyse her zaman üç şeyden birinde olduğunu gösteriyor: yetersiz ışık, yapraklara değen soğuk su ya da çok büyük bir saksı. Üçü de kolayca düzeltilebilir.
Menekşe Çiçeği Nedir?
Botanikte asıl menekşeler, Violaceae familyasındaki Viola cinsinin 400 ile 500 arasında türünü kapsar. Çoğu kuzey yarımkürede, aydınlık ama gölgeli ve nemli yerlerde yetişir; kalp biçimli yaprakları ve beş taç yapraklı, asimetrik çiçekleriyle tanınır. Kokulu menekşe (Viola odorata) ve yabani hercai menekşe (Viola tricolor) bu cinsin en bilinen üyeleridir.
Ancak çiçekçilerde saksıda satılan ve evde "menekşe" diye bakılan bitki, aslında bambaşka bir familyadan gelir: Afrika menekşesi. Tanzanya ve Kenya'nın güneydoğusundaki bulut ormanlarına özgü bu bitki, çiçekleri gerçek menekşelere benzediği için bu adı almıştır. Cins adı Saintpaulia, 1892'de Tanzanya'daki Usambara Dağları'ndan tohumlarını Almanya'ya gönderen bölge yöneticisi Baron Walter von Saint Paul-Illaire'den gelir. Moleküler çalışmalar sonrasında botanikçiler bu grubu Streptocarpus cinsine taşımıştır; bu yüzden güncel kaynaklarda Afrika menekşesinin adı Streptocarpus ionanthus olarak geçer.
Afrika Menekşesi, Hercai Menekşe ve Cezayir Menekşesi Arasındaki Fark
Menekşe bakımına başlamadan önce elinizdeki bitkinin hangisi olduğunu bilmek gerekir; çünkü saksıda içeride yaşayan Afrika menekşesiyle balkonda kışı karşılayan hercai menekşenin ihtiyaçları tamamen farklıdır.
"Menekşe" adıyla bilinen bitkiler: karşılaştırma
| Özellik | Afrika menekşesi | Hercai menekşe | Cezayir menekşesi |
|---|---|---|---|
| Latince adı | Saintpaulia ionantha (güncel: Streptocarpus ionanthus) | Viola × wittrockiana (bahçe hercaisi) | Yazlık olarak satılan Catharanthus roseus (eski adı Vinca rosea); yer örtücü Vinca türleri |
| Familya | Gesneriaceae | Violaceae (gerçek menekşe) | Apocynaceae |
| Nerede yetişir? | İç mekân, pencere önü | Balkon, bahçe, saksı | Güneşli balkon ve bahçe |
| Çiçek dönemi | Uygun ışıkta yılın büyük bölümü | Sonbahardan ilkbahara; yaz sıcağında söner | Yaz boyunca, sıcakta da açar |
| Işık | Parlak, dolaylı; doğrudan güneş yakar | Güneş ya da yarı gölge | Güneş ya da yarı gölge |
| Yaprak | Tüylü, etli, rozet halinde | Dar, dişli kenarlı | Parlak, karşılıklı dizili |
| Evcil hayvan | Zehirsiz (ASPCA) | Çiçekleri yenebilir olarak bilinir | Kedi ve köpeğe zehirli (ASPCA) |
Cezayir menekşesi adı kafa karıştırıcıdır: Türkçe kaynaklarda Vinca cinsindeki yer örtücü türlerin ortak adı olarak geçer; fidelerde ise genellikle eski adı Vinca rosea olan yazlık Catharanthus roseus bu adla satılır. İkisi de Apocynaceae familyasındandır ve gerçek menekşeyle akraba değildir.
Menekşe Bakım Künyesi (Afrika Menekşesi)
Saksı menekşesinin bakımı birkaç kurala dayanır: bol ama dolaylı ışık, sabit ve ılık sıcaklık, yüzeyi kuruyunca oda sıcaklığında suyla sulama, küçük bir saksı ve hafif bir toprak.
Afrika menekşesi bakım künyesi
| Latince adı | Saintpaulia ionantha (güncel adı Streptocarpus ionanthus) |
|---|---|
| Familya | Gesneriaceae |
| Anavatanı | Tanzanya ve güneydoğu Kenya (Usambara Dağları) |
| Işık | Parlak, dolaylı; günde en az 10 saat ışık ve 8 saat karanlık |
| Sulama | Toprak yüzeyi kuruyunca, oda sıcaklığında suyla; yaprak ve taç ıslatılmaz, alttan sulama idealdir |
| Sıcaklık | Gündüz 18–24 °C, gece en az 16 °C; ani değişimlerden ve cereyandan koruyun |
| Nem | Kuru havayı sevmez; çakıllı nem tepsisi kullanılır, yapraklar buğulanmaz |
| Toprak | Hafif ve süzek; menekşe toprağı ya da 2 ölçü toprağa 1 ölçü hindistan cevizi lifi |
| Saksı | Kök topundan biraz büyük; genellikle en fazla 10 cm çap |
| Gübre | İlkbahar–yaz 3–4 haftada bir sulandırılmış sıvı gübre |
| Çoğaltma | Yaprak çeliği, yavru (taç) ayırma, tohum |
| Zehirlilik | Kedi, köpek ve atlar için zehirsiz (ASPCA) |
| Çiçeklenme | Gün uzunluğundan bağımsız; doğru ışıkta yılın büyük bölümü |
Menekşe Evde Nerede Durmalı?
Menekşe, bol ışık alan ama doğrudan güneş görmeyen bir pencere önünde durmalıdır. İlkbahardan sonbahara kadar kuzey ya da doğu cepheli pencereler idealdir; kışın günler kısalıp ışık zayıfladığında bitki güney ya da batı cepheli bir pencereye alınabilir. Güçlü güneş yapraklarda yanık lekeleri bırakır; yetersiz ışık ise çiçeklenmeyi azaltır ya da tamamen durdurur.
- Işık süresi: Sürekli çiçek için günde en az 10 saat ışığa ve 8 saat karanlığa ihtiyaç duyar. Kışın bitki lambası iyi bir destektir.
- Cam teması: Kışın yaprakların soğuk cama değmemesine dikkat edin.
- Kalorifer ve cereyan: Ani sıcaklık değişimleri ve kuru sıcak hava çiçekleri kısa sürede soldurur.
- Çevirme: Saksıyı haftada bir çeyrek tur çevirmek rozetin dengeli büyümesini sağlar.
Menekşe Nasıl Sulanır?
Menekşe, toprağın yüzeyi kuruduğunda oda sıcaklığındaki suyla, yapraklarına ve ortasındaki taç kısmına su değdirmeden sulanır. En güvenli yöntem alttan sulamadır: Saksı yaklaşık yarım saat su dolu bir tabakta bekletilir, toprak ihtiyacı kadar suyu çeker, kalan su dökülür.
- Su sıcaklığı: Musluktan gelen soğuk su bitkiyi üşütür; yapraklara sıçrayan soğuk su açık renkli halkalar ve lekeler bırakır. Suyu oda sıcaklığına gelene kadar bekletin.
- Yaprakları ıslatmayın: Islanan yaprak ve taç küflenmeye ve çürümeye açık hale gelir. Üstten sulayacaksanız suyu yaprakların altından, doğrudan toprağa verin.
- Fazlası zarar: Afrika menekşesi aşırı sulamaya ve ıslak toprakta beklemeye çok duyarlıdır; hem fazla hem az su çiçeklenmeyi azaltır.
- Buğulama yok: Yapraklara su püskürtmeyin; nemi çakıllı bir tepsiyle artırın. Su seviyesi çakılın altında kalmalı, saksı suya değmemelidir.
Ne sıklıkla sulanacağı ışığa, sıcaklığa ve saksıya göre değişir. Takvime değil toprağa bakın: Parmak ucunuzla dokunduğunuzda yüzey kuruysa sulama zamanıdır.
Menekşe Saksısı ve Toprağı Nasıl Olmalı?
Menekşe saksısı küçük ve sığ olmalıdır: Kök topundan yalnızca biraz büyük, drenaj delikli bir saksı yeterlidir ve çoğu bitki için en fazla 10 cm çap önerilir. Çok büyük ya da derin saksı uzun süre ıslak kalır ve çiçeklenmeyi geciktirir; menekşe saksıyı kökleriyle doldurduğunda daha bol çiçek açar.
Toprak hafif, gözenekli ve suyu hızla süzen bir yapıda olmalıdır. Hazır menekşe toprağı ya da yeşil bitki toprağı kullanılabilir; kendiniz hazırlamak isterseniz iki ölçü kaliteli saksı toprağına bir ölçü hindistan cevizi lifi ekleyin, drenajı güçlendirmek için biraz perlit de katabilirsiniz. Perlit kullanımı için bitkiler için perlit kullanımı yazımıza bakabilirsiniz.
Saksı değişimi ne zaman yapılır?
Menekşenin saksısı genellikle iki üç yılda bir, ilkbaharda değiştirilir. Bitkiyi sağlam bir yaprağından ve kök topundan tutarak çıkarın, bir boy büyük saksıya önceki toprak seviyesinde dikin. Adım adım anlatım için saksı nasıl değiştirilir rehberimizi izleyebilirsiniz.
Yeni dikilen menekşe bakımı
Yeni dikilen ya da saksısı değişen menekşeyi ilk sulamayı yaprakları ıslatmadan yaptıktan sonra doğrudan güneş almayan, ılık bir yere koyun. İlk birkaç hafta gübre vermeyin ve toprağı ıslak değil, hafif nemli tutun. Yeni yaprakların ortadan çıkmaya başlaması, köklerin yeni toprağa tutunduğunu gösterir.
Menekşe Neden Çiçek Açmaz? Sorunlar ve Çözümleri
Menekşenin çiçek açmamasının en yaygın nedeni yetersiz ışıktır. Kuru hava, düzensiz sulama, gereğinden büyük saksı ve gübre eksikliği de çiçeklenmeyi durdurur. Menekşeye çiçek açtırmak için günde en az 10 saat parlak dolaylı ışık sağlayın, ilkbahar ve yazda 3–4 haftada bir sulandırılmış sıvı gübre verin ve solan çiçekleri düzenli olarak koparın.
Menekşe sorunları: belirti, neden ve çözüm
| Belirti | Olası neden | Çözüm |
|---|---|---|
| Yapraklar sağlıklı ama çiçek yok | Yetersiz ışık; kısa gün; büyük saksı | Daha aydınlık pencereye alın, kışın bitki lambası kullanın, saksıyı küçültün. |
| Yapraklarda açık renkli halka ya da lekeler | Yapraklara değen soğuk su | Oda sıcaklığında suyla, alttan sulayın. |
| Yaprak ve gövde dipten yumuşayıp kararıyor | Aşırı sulama, kök ve taç çürümesi | Sulamayı azaltın; çürük kısımları temizleyip sağlam yaprakları çelik olarak köklendirin. |
| Çiçek ve yapraklarda gri, tüylü küf | Kurşuni küf (botrytis); ıslak yaprak, havasız ortam | Hastalıklı kısımları koparın, yaprakları ıslatmayın, havalandırmayı artırın. |
| Yaprakta kahverengi yanık lekeleri | Doğrudan güneş | Tül perde arkasına ya da kuzey-doğu penceresine alın. |
| Yapraklar uzun saplı, yukarı uzanıyor | Işık eksikliği | Işığa yaklaştırın, saksıyı düzenli çevirin. |
| Büyüme yavaş, çiçek tomurcukları kuruyor | Kuru hava | Çakıllı nem tepsisi kullanın, kaloriferden uzaklaştırın. |
| Ortadaki genç yapraklar kıvrık, sıkışık ve tüylü | Siklamen akarı ya da trips | Bitkiyi diğerlerinden ayırın; ileri vakalarda bitkiyi yenileyin. |
Solan çiçekleri tek tek koparın, bir saptaki son çiçek de solunca sapı dibinden kesin. Bu hem bitkiyi düzgün gösterir hem de yeni çiçek oluşumunu teşvik eder.
Menekşe Nasıl Çoğaltılır? Adım Adım Yapraktan Çoğaltma
Menekşe en kolay yaprak çeliğiyle çoğaltılır: Neredeyse tam boyuna ulaşmış bir yaprak sapıyla birlikte koparılır, sapı süzek toprağa dikilir ve sıcak, nemli bir ortamda tutulur. Yaklaşık dört beş hafta içinde yaprağın dibinde yeni bitkicikler oluşur. En iyi zaman ilkbahardır; bu yolla elde edilen bitkiler ana bitkinin birebir aynısı olur.
Doğru yaprağı seçin
Rozetin ortasındaki çok genç yaprakları ve en dıştaki yaşlı yaprakları değil, neredeyse tam boyuna ulaşmış sağlıklı bir yaprağı sapıyla birlikte koparın.
Toprağı hazırlayın
Küçük bir saksıyı tohum-çelik toprağıyla ya da yarı yarıya saksı toprağı ve perlit veya dere kumu karışımıyla doldurun.
Yaprağı dikin
Yaprak sapını, yaprağın tabanı toprak yüzeyine hafifçe değecek derinliğe kadar toprağa batırın.
Sulayın ve süzdürün
Toprağı oda sıcaklığındaki suyla nemlendirin, fazla suyun süzülmesini bekleyin.
Mini sera oluşturun
Saksının üzerini şeffaf bir poşet ya da kapakla örtün; yaklaşık 18 °C'de, doğrudan güneş almayan aydınlık bir yerde tutun.
Yeni bitkileri ayırın
Dört beş hafta sonra yaprağın dibinde yeni bitkicikler belirdiğinde örtüyü kaldırın; birkaç yaprak çıkardıklarında her birini kendi küçük saksısına alın.
Menekşe hangi ayda ayrılır?
Zamanla ana bitkinin yanında yeni taçlar (yavru rozetler) oluşur. Bunları ayırmanın en iyi zamanı, saksı değişimiyle birlikte ilkbahardır. Bitkiyi saksıdan çıkarın, yavruları mümkün olduğunca kökleriyle birlikte nazikçe ayırın ve ayrı saksılara dikin. Ana bitkiden kısa bir sapla çıkan yavrular bitkinin enerjisini tükettiği için ayrılmaları ana bitkiye de iyi gelir. Tohumdan çoğaltma da mümkündür, ancak tohumların olgunlaşması altı aydan fazla, fidelerin çiçek açması da yaklaşık altı ay daha sürer. Genel teknikler için çelik köklendirme nedir yazımıza bakabilirsiniz.
Hercai Menekşe Nasıl Yetiştirilir, Ne Zaman Dikilir?
Hercai menekşe sonbaharda dikilir; böylece kışın ve ilkbahar başında çiçek açar. İstanbul'da ilk donlar genellikle Kasım'da görüldüğü için Ekim ve Kasım başı, balkon saksılarına hercai dikmek için en uygun zamandır. Yaz sıcakları başladığında bitki çiçeklenmeyi bırakır ve söner; bu nedenle çoğunlukla tek mevsimlik olarak yetiştirilir.
- Işık: Güneşli ya da yarı gölgeli bir balkon idealdir.
- Toprak: Organik maddece zengin, nemli ama iyi drene olan bir toprak ister.
- Sulama: Toprağı hafif nemli tutun, saksıda su birikmesine izin vermeyin.
- Çiçek süresi: Solan çiçekleri koparmak, dört altı ay sürebilen çiçeklenme dönemini uzatır.
- Soğuk: Hafif dona ve kısa süreli kara dayanır; uzun soğuk dönemlerde saksıyı duvar dibine çekin.
Balkonunuz için hercainin yanına hangi kış çiçeklerini ekleyebileceğinizi balkon çiçekleri rehberimizde, ekim zamanlarını ise hangi bitki hangi ayda ekilir yazımızda bulabilirsiniz.
Menekşe Çiçeği Anlamı ve Renkleri
Menekşe çiçeği; tevazu, hatırlama ve sevgiyle ilişkilendirilen köklü bir semboldür. Antik Yunan'da Atina'nın simgesiydi ve aşk tanrıçası Afrodit ile ilişkilendirilirdi. Hercai menekşenin İngilizce adı "pansy", "düşünce" anlamına gelen Fransızca "pensée" sözcüğünden gelir; çiçek yüzyıllar boyunca hatırlamanın simgesi sayılmıştır. Shakespeare'in Hamlet'inde Ophelia'nın çiçek dağıtırken hercai menekşeyi düşüncelerle eşleştirmesi bu yüzdendir.
Türkçedeki "hercai" sözcüğü ise TDK'ye göre hiçbir şeyde kararlı olmayan, gelgeç, aşkta değişken anlamına gelir. "Menekşe rengi" de adını bu çiçekten alır.
Menekşe renkleri ve görüldükleri türler
| Renk | Hangi türlerde? | Not |
|---|---|---|
| Mor ve menekşe rengi | Afrika menekşesi, kokulu menekşe, hercai | Çiçeğe ve renge adını veren klasik ton |
| Mavi | Afrika menekşesi, hercai | Afrika menekşesinde açık mavi ve leylak tonları da görülür |
| Pembe ve fuşya | Afrika menekşesi | Yabani türlerde yoktur, kültür çeşitlerinde görülür |
| Beyaz | Afrika menekşesi, kokulu menekşe | Kokulu menekşenin beyaz formu da kokuludur |
| Sarı ve turuncu | Hercai menekşe | Hercainin çoğu çeşidinde ortada koyu bir "yüz" lekesi bulunur |
Rüyada menekşe görmenin neye yorulduğunu merak ediyorsanız rüyada çiçek görmek yazımıza göz atabilirsiniz.
Menekşe Kokar mı? Yenir mi, Zehirli mi?
Menekşe kokusuyla ünlü olan tür kokulu menekşedir (Viola odorata): Koyu mor ya da beyaz çiçekleri belirgin, tatlı bir koku yayar. Bu koku 19. yüzyılın sonlarında parfümcülükte çok popülerdi; kokunun kimyasal bileşenleri olan iyononlar da adını menekşenin eski Yunanca adı "ion"dan alır. Evde saksıda yetiştirilen Afrika menekşesi ise kokusuyla değil, renk çeşitliliği ve uzun çiçeklenmesiyle öne çıkar.
Kokulu menekşenin yaprakları ve çiçekleri yenebilir; Fransa'da menekşe şurubu, şekerlemesi ve likörü yapılır. Hercai menekşe çiçekleri de pasta ve salata süslemesinde kullanılır, ancak fidelikten alınan bitkiler ilaçlanmış olabileceği için süs amaçlı satılan çiçekleri yemeyin. Menekşenin halk hekimliğinde geleneksel kullanımları olsa da tedavi edici etkisi kanıtlanmış değildir.
Zehirlilik açısından Afrika menekşesi kedi, köpek ve atlar için zehirsizdir (ASPCA). Buna karşılık Cezayir menekşesi olarak satılan Catharanthus roseus, içerdiği vinka alkaloitleri nedeniyle evcil hayvanlar için zehirlidir; kedinizin ya da köpeğinizin ulaşabildiği balkonlarda dikkatli olun. Evcil hayvan dostu başka bitkiler için evcil hayvan dostu 12 bitki yazımıza bakabilirsiniz.
Menekşe sevenlere çiçekli saksı önerileri
Katalogumuzda şu anda menekşe bulunmuyor. Aşağıda menekşe gibi pencere önünde yaşayan, mor ve pembe tonlarda çiçek açan saksı bitkilerini seçtik; orkideler de Afrika menekşesi gibi evcil hayvan dostudur.
Mor Orkide Purple MajestyMenekşe tonlarında uzun çiçek
Midi OrkidePencere önüne küçük boy
Pembe BegonyaDolaylı ışıkta bol çiçek
Pembe KalanchoeSonbahar-kış çiçeklenen sukulent
Funda Çiçeği CallunaHercainin balkon arkadaşı
Pencerenize çiçekli bir saksı
Saksıda çiçeklerimiz bakım notuyla birlikte özenle hazırlanıp teslim edilir. İstanbul içi aynı gün teslimatta son sipariş saati 18:00.
Mor tonları seviyorsanız mor çiçekler kategorimizde buket ve aranjman seçeneklerini de bulabilirsiniz.
Menekşe Hakkında Sık Sorulan Sorular
Menekşe bakımı nasıl yapılır?
Saksı menekşesini doğrudan güneş almayan aydınlık bir pencere önünde, 16–24 °C'de tutun. Toprak yüzeyi kuruyunca oda sıcaklığındaki suyla, yapraklara değdirmeden ya da alttan sulayın; ilkbahar ve yazda 3–4 haftada bir sulandırılmış gübre verin.
Menekşe nasıl sulanır?
Menekşe, toprağın yüzeyi kuruduğunda oda sıcaklığındaki suyla sulanır. En güvenli yöntem, saksıyı yarım saat su dolu bir tabakta bekletip kalan suyu dökmektir; yapraklara ve tacın ortasına su değdirilmemelidir.
Menekşe evde nerede durmalı?
Menekşe bol ışık alan ama doğrudan güneş görmeyen bir pencere önünde durmalıdır. İlkbahardan sonbahara kuzey ya da doğu penceresi, kışın güney ya da batı penceresi uygundur; kaloriferden ve cereyandan uzak tutulmalıdır.
Menekşe neden çiçek açmaz?
En sık neden yetersiz ışıktır; menekşe sürekli çiçek için günde en az 10 saat parlak dolaylı ışık ister. Büyük saksı, kuru hava, düzensiz sulama ve gübre eksikliği de çiçeklenmeyi durdurur.
Menekşe yapraktan nasıl çoğaltılır?
İlkbaharda neredeyse tam boyuna ulaşmış bir yaprak sapıyla koparılır ve sapı, yaprağın tabanı toprağa değecek şekilde süzek toprağa dikilir. Üzeri şeffaf bir poşetle örtülüp yaklaşık 18 °C'de tutulduğunda dört beş haftada yaprağın dibinde yeni bitkiler oluşur.
Menekşe hangi ayda dikilir?
Balkonda yetiştirilen hercai menekşe sonbaharda, İstanbul için Ekim ve Kasım başında dikilir ve kış boyunca çiçek açar. Evde yetişen Afrika menekşesi ise her mevsim alınabilir; saksı değişimi ve bölme için en iyi zaman ilkbahardır.
Menekşe saksısı nasıl olmalı?
Menekşe saksısı küçük, sığ ve drenaj delikli olmalıdır; kök topundan yalnızca biraz büyük ve çoğu bitki için en fazla 10 cm çapında bir saksı yeterlidir. Büyük saksı toprağın ıslak kalmasına ve çiçeklenmenin gecikmesine yol açar.
Afrika menekşesi ile menekşe aynı mı?
Hayır. Gerçek menekşeler Violaceae familyasındaki Viola cinsindendir; Afrika menekşesi ise Gesneriaceae familyasından, Tanzanya ve Kenya kökenli bir bitkidir ve adını çiçeklerinin menekşeye benzemesinden alır.
