Bitki bakımı · Sarmaşıklar
Sarmaşık bakımı; bitkiyi aydınlık ama sert öğle güneşi almayan bir yere koymak, toprağın üstü kurudukça sulamak, ilkbaharda budayıp uzayan dalları bir tel, ip ya da destek çubuğuna yönlendirmekten oluşur; en yaygın tür olan duvar sarmaşığı (Hedera helix) gölgeye ve soğuğa dayanıklıdır, ama yenirse zehirlidir.
Evde sarmaşık sardırmak için uzayan dalları, gitmesini istediğiniz yöne doğru yumuşak bir bağla tutturmak yeterlidir; sarmaşık birkaç hafta içinde yeni sürgünleriyle desteğe kendi tutunur. Bahçede duvar sarmaşığı ve Amerikan sarmaşığı ise havai kökleri ya da yapışkan uçlu sülükleriyle duvara kendiliğinden tırmanır. Bu rehberde iki durumu da, türlere göre farklarıyla anlatıyoruz.
"Sarmaşık" tek bir bitki değil, tırmanarak ya da sarkarak büyüyen pek çok bitkinin ortak adı. Floristlerimize gelen soruların çoğu da bu karışıklıktan doğuyor: Kimi salonundaki saksı sarmaşığını, kimi bahçe duvarını kaplayan yeşili, kimi sonbaharda kızaran Amerikan sarmaşığını soruyor. En çok sorulanlar ise belli: "Evde sarmaşık nasıl sardırılır?", "Suyu sever mi?", "Nasıl hızlı büyür?" ve "Evde sarmaşık yetiştirmek zararlı mı?" Hepsini sırayla yanıtlıyoruz.
Sarmaşık Nedir, Türleri Nelerdir?
Türk Dil Kurumu sözlüğünde sarmaşık, dal ve saplarından çıkan küçük köklerle dik yüzeylere yapışarak tırmanan Hedera helix bitkisidir; Türkçede duvar sarmaşığı, orman sarmaşığı ya da İngiliz sarmaşığı da denir. Sarmaşıkgiller (Araliaceae) familyasındandır, her dem yeşildir ve Anadolu'nun, özellikle Karadeniz'in ormanlarında doğal olarak yetişir. Günlük dilde ise sarmaşık adı, tırmanan ya da sarkan pek çok bitkiyi kapsar.
En çok yetiştirilen sarmaşık türleri
| Tür | Latince adı | Nasıl tırmanır? | Nerede yetişir? |
|---|---|---|---|
| Duvar sarmaşığı (İngiliz sarmaşığı) | Hedera helix | Gövdedeki havai köklerle yüzeye yapışır | Bahçe, duvar, çit; küçük yapraklı çeşitleri saksıda ev içinde |
| Kafkas sarmaşığı | Hedera colchica | Havai köklerle, daha az tutunur | Bahçe; iri yapraklı, her dem yeşil |
| Amerikan sarmaşığı | Parthenocissus quinquefolia | Uçları yapışkan diskli sülüklerle | Bahçe ve duvar; beş yaprakçıklı, sonbaharda kızarır, kışın yaprak döker |
| Üç yapraklı Amerikan sarmaşığı (Boston sarmaşığı) | Parthenocissus tricuspidata | Yapışkan diskli kısa sülüklerle | Duvar ve cephe; üç loblu yapraklar, sonbaharda kırmızı-sarı |
| Salon sarmaşığı (pothos) | Epipremnum aureum | Havai köklerle desteğe tutunur ya da sarkar | Yalnızca ev içinde; tropik |
| Çiçekli sarmaşıklar | Begonvil, mor salkım, hanımeli, yasemin | Sarılarak ya da dayanarak; çoğu desteğe bağlanır | Bahçe, balkon, pergola |
Bu yazıda duvar sarmaşığını ve bahçe sarmaşıklarını anlatıyoruz. Salonlarda en çok yetiştirilen sarmaşık olan pothosun bakımı farklıdır; onun için salon sarmaşığı (pothos) bakımı rehberimize bakın. Çiçekli türler için begonvil bakımı ve yasemin bakımı yazılarımız yol gösterir.
Duvar sarmaşığı (Hedera helix) bakım künyesi
| Özellik | Bilgi |
|---|---|
| Latince ad | Hedera helix L. |
| Familya | Araliaceae (sarmaşıkgiller) |
| Diğer adları | Duvar sarmaşığı, orman sarmaşığı, İngiliz sarmaşığı; İngilizcede English ivy |
| Anavatan | Avrupa ve Batı Asya; Türkiye'de doğal olarak yetişir |
| Boy | Bahçede desteğine göre 10 metreyi aşabilir; saksı çeşitlerinde dallar 1–2 m |
| Işık | Gölgeden tam güneşe kadar; ev içinde parlak, dolaylı ışık |
| Sulama | Toprağın üst 2–3 cm'si kuruyunca; su birikmesine dayanmaz |
| Sıcaklık | Bahçede soğuğa dayanıklı; ev içinde serin odaları (yaklaşık 10–20 °C) sever |
| Nem | Orta; kaloriferli kuru havada kırmızı örümcek riski artar |
| Toprak | Su tutmayan her toprak; kireçli toprağa iyi uyum sağlar |
| Gübre | Saksıda mart–eylül ayda bir yeşil bitki gübresi |
| Çoğaltma | Çelik, daldırma |
| Zehirlilik | Yaprak ve meyveleri zehirli (saponinler); özsuyu ciltte tahriş yapabilir |
| Çiçeklenme | Yalnızca olgun, tırmanmayı bırakmış dallarda sonbaharda yeşilimsi-sarı çiçekler |
Sarmaşık Bakımı Nasıl Yapılır?
Sarmaşık bakımı nasıl yapılır sorusunun cevabı, doğru ışık, ölçülü su ve düzenli yönlendirmedir. Saksıdaki ev sarmaşığı için aşağıdaki yedi adım yeterlidir; bahçedeki sarmaşık ise kök tuttuktan sonra çoğunlukla yalnızca budama ister.
Aydınlık bir yer seçin
Parlak ama yaz öğle güneşinin doğrudan değmediği bir pencere önü idealdir. Alacalı yapraklı çeşitler renklerini korumak için daha fazla ışık ister.
Toprak üstü kurudukça sulayın
Parmağınızla kontrol edin; üst 2–3 cm kuruysa saksının dibinden su çıkana kadar sulayın ve tabakta su bırakmayın.
Serin ve havadar tutun
Duvar sarmaşığı sıcak, kuru odaları sevmez. Kalorifer peteğinin yanından uzak, mümkünse serin bir odada tutun.
Bir destek verin
Saksıya bir bambu çubuk, yosun sırık ya da tel çerçeve yerleştirin veya dalların raftan sarkmasına izin verin.
Büyüme döneminde besleyin
Marttan eylüle kadar ayda bir, yeşil yapraklı bitki gübresini etiketteki dozla verin. Kışın gübrelemeyin.
Uçları düzenli kesin
Uzayan dalların uçlarını kesmek yanlardan yeni sürgün çıkarır ve bitkiyi gürleştirir.
Yaprakları temiz tutun
Ayda bir yaprakları ılık suyla duşlayın ya da nemli bezle silin; bu hem tozu hem de kırmızı örümceği uzak tutar.
Evde Sarmaşık Nasıl Sardırılır?
Evde sarmaşık sardırmak için uzayan dalları, gitmesini istediğiniz tele, ipe ya da çubuğa yumuşak bir bağla gevşekçe tutturun ve yeni sürgünleri birkaç haftada bir aynı yöne yönlendirin. Duvar sarmaşığı, havai kökleriyle pürüzlü yüzeylere kendi tutunur; ama evde boya, duvar kâğıdı ya da mobilya üzerinde iz bırakmasını istemediğiniz için ona bir destek hattı hazırlamak en doğrusudur.
Duvarda çerçeve ya da tel
Duvara küçük, şeffaf yapışkan kancalar ya da vida kancaları takıp aralarından ince bir tel veya misina geçirin. Dalları bu hatta bağlayarak pencere çevresinde ya da rafta istediğiniz şekli verebilirsiniz.
Destek çubuğu ya da yosun sırık
Saksının ortasına bir çubuk yerleştirip dalları spiral biçimde çevreleyin. Havai köklü sarmaşıklar nemli yosun sırığa kendi tutunur.
Raftan ya da askıdan sarkıtma
Sarmaşığı yüksek bir rafa ya da askılı saksıya koyup dalları aşağı sarkıtmak, hiç bağlama gerektirmeyen en kolay yoldur.
- Bağ malzemesi: Yumuşak bahçe bağı, kumaş şerit ya da kâğıt kaplı tel kullanın. İnce misinayı doğrudan gövdeye sarmayın; gövde kalınlaştıkça keser.
- Gevşek bağlayın: Bağ ile gövde arasında parmak girecek kadar boşluk bırakın.
- Sürgünleri yönlendirin: Sarmaşık ışığa doğru büyür. Saksıyı ve sürgünleri, gitmesini istediğiniz yöne göre ayarlayın; birkaç haftada bir yeni uçları desteğe yönlendirin.
- Sabırlı olun: Taze sürgünler kolay eğilir; odunsulaşmış eski dalları zorla bükmeyin, kırılır.
Sarmaşık Hangi Ortamı Sever, Nerede Durmalı?
Sarmaşık aydınlık, serin ve havadar bir ortamı sever; ev içinde parlak, dolaylı ışık alan bir pencere önünde, bahçede ise yarı gölgeden güneşe kadar her yerde yetişir. RHS, sarmaşıkların hem gölgeye dayanıklılığıyla hem de tam güneşte iyi büyümesiyle dikkat çektiğini belirtir. Ev içinde en büyük düşmanı kaloriferli odaların sıcak ve kuru havasıdır.
- Ev içinde: Doğu ya da kuzey cepheli pencere, aydınlık bir koridor ya da merdiven boşluğu. Az ışıkta yaşar, ama boğum araları uzar ve seyrekleşir.
- Alacalı çeşitler: Krem ya da sarı desenli yapraklar az ışıkta yeşile döner; bu çeşitleri en aydınlık yere koyun.
- Balkonda: Duvar sarmaşığı soğuğa dayanıklı olduğu için kuzey cepheli, gölgeli balkonlarda bile yıl boyu yeşil kalır.
Az ışıklı köşeler için başka yeşil bitkiler arıyorsanız hangi bitkiler karanlığı sever yazımıza göz atın.
Sarmaşık Suyu Sever mi?
Sarmaşık düzenli suyu sever, ama ıslak kalan toprağı sevmez; toprağın üst 2–3 cm'si kuruduğunda bol sulamak en doğrusudur. Ev koşullarında bu, yazın çoğu evde haftada bir-iki, kışın 10–14 günde bir sulama demektir. Bahçede kök tutmuş sarmaşık ise yalnızca uzun kuraklıklarda sulanır.
- Az su işareti: Yapraklar matlaşır, kenarları kurur, yeni uçlar sarkar.
- Fazla su işareti: Alt yapraklar sararıp dökülür, toprak ekşi kokar, gövde dibi yumuşar.
- Nem desteği: Kaloriferli kış aylarında yaprakları haftada bir duşlamak ya da saksıyı ıslak çakıllı bir tepsiye koymak işe yarar.
Sarmaşık Nasıl Hızlı Büyür?
Sarmaşığın hızlı büyümesi için en önemli dört koşul bol dolaylı ışık, büyüme döneminde düzenli gübre, tutunabileceği bir destek ve kökler için yeterli saksıdır. İlkbahar ve yazda büyüme kendiliğinden hızlanır; kışın yavaşlaması normaldir.
- Işığı artırın: Gölgedeki sarmaşık yaşar ama yavaş büyür. Daha aydınlık bir yere almak en hızlı etkiyi verir.
- Düzenli besleyin: Mart–eylül arasında ayda bir yeşil bitki gübresi verin; fazla doz kök yakar, hız kazandırmaz.
- Saksıyı kontrol edin: Kökler saksının dibinden çıkıyorsa ilkbaharda bir boy büyük saksıya alın.
- Uçları kesin: Uç almak boyu bir süre durdurur ama yan dallar çıkarır; bitki birkaç ayda daha gür ve dolgun görünür.
- Bahçede sabırlı olun: Duvar sarmaşığı ilk yıl kök geliştirir, ikinci yıldan itibaren hızla tırmanır. Amerikan sarmaşığı genellikle daha hızlı yayılır.
Bahçede ve Duvarda Sarmaşık Yetiştirme
Bahçede sarmaşık ilkbahar ya da sonbaharda, duvarın dibinden yaklaşık 30–45 cm uzağa, bol kompost karıştırılmış toprağa dikilir. RHS saksılı sarmaşıkların yılın her zamanı dikilebileceğini belirtir; ama ilk yıl düzenli sulama gerekir. Fideyi duvara doğru hafif eğik dikin ve ilk sürgünleri duvara yönlendirin.
Sarmaşık duvara zarar verir mi?
Sağlam, çatlaksız bir duvarda duvar sarmaşığı genellikle zarar vermez; RHS'nin aktardığı araştırmalar duvardaki sarmaşığın binayı yazın serin, kışın daha kuru tuttuğunu gösterir. Sorun, harcı zayıflamış eski duvarlarda, çatlaklarda ve ahşap kaplamalarda çıkar: Havai kökler ve dallar boşluklara girip genişletebilir. Kuzey Karolina Eyalet Üniversitesi de üç yapraklı Amerikan sarmaşığının ahşap kaplamalara, oluklara ve panjurlara dikilmemesini; yapışkan disklerin sökülmesinin zor olduğunu ve boyayı bozduğunu belirtir.
Çatı ve oluklara dikkat: Hangi tür olursa olsun sarmaşığı kiremit altına, oluklara ve pencere doğramalarına ilerlemeden her yıl budayın.
Hangi sarmaşık duvarı en hızlı kaplar?
Bahçe duvarlarını hızla kaplamak isteyenler için Amerikan sarmaşığı ve üç yapraklı Amerikan sarmaşığı en hızlı seçeneklerdir, ama kışın yaprak dökerler. Yaz kış yaprak dökmeyen, her dem yeşil bir duvar istiyorsanız duvar sarmaşığı (Hedera helix) ya da daha iri yapraklı Kafkas sarmaşığı (Hedera colchica) daha uygundur. Amerikan sarmaşığının meyveleri zehirlidir ve yenmez; çocukların oynadığı alanlara dikerken bunu göz önünde tutun.
Sarmaşık Budama
Sarmaşık en iyi ilkbaharın ortasında, mart–nisan aylarında budanır; fazla uzayan dallar istenen boya kadar kısaltılır. RHS'ye göre duvar sarmaşığı yaşlı odundan da kolayca yeniden sürdüğü için sert budamaya dayanır. Kuşların yuva yaptığı aylarda bahçedeki büyük sarmaşıklarda kapsamlı budama yapmamak iyi bir alışkanlıktır.
- Saksıda: Çıplaklaşmış uzun dalları yarıya kadar kesin; kesilen uçları çelik olarak kullanın.
- Duvarda: Pencere, kapı, oluk ve çatıya ilerleyen dalları her yıl geri alın.
- Alacalı çeşitlerde: Düz yeşil yapraklı sürgünler çıkarsa dipten kesin; yoksa bitki zamanla tamamen yeşile döner.
- Koruma: Budama sırasında uzun kollu giysi ve eldiven giyin; sarmaşık özsuyu cildi tahriş edebilir.
Sarmaşık Nasıl Çoğaltılır?
Sarmaşık en kolay çelikle çoğaltılır: Tırmanan dallardan alınan, birkaç boğumlu 10–15 cm'lik çelikler suda ya da nemli toprakta kolayca kök verir. RHS en iyi sonucun yaz sonunda alınan yarı odunsu çeliklerle alındığını belirtir; ev içinde ilkbahar ve yaz boyunca alınan taze çelikler de tutar.
- Çelik alın: Sağlıklı bir dalı bir boğumun hemen altından kesin, alt yapraklarını temizleyin.
- Suya ya da toprağa koyun: Çeliği suya koyun ya da nemli toprağa dikin; birkaç çeliği aynı saksıya dikmek daha gür bir bitki verir.
- Daldırma: Uzun bir dalı kesmeden yandaki saksının toprağına bastırıp sabitleyin; kök salınca ana bitkiden ayırın.
Çoğaltma için püf noktaları çelik köklendirme nedir yazımızda; bitkinin saksısı küçüldüğünde saksı değiştirme rehberimiz işinize yarar.
Sarmaşık Sorunları ve Çözümleri
Ev sarmaşıklarında en sık görülen sorunlar kuru havaya bağlı kırmızı örümcek, fazla suya bağlı sararma ve az ışığa bağlı seyrekleşmedir.
Sarmaşık sorun ve çözüm tablosu
| Belirti | Olası neden | Çözüm |
|---|---|---|
| Yapraklarda solgun benekler, alt yüzde ince ağ | Kırmızı örümcek (kuru, sıcak hava) | Yaprakları duşlayın, nemi artırın, bitkiyi serin bir yere alın. |
| Alt yapraklar sararıp dökülüyor, toprak ıslak | Fazla sulama, drenajsız saksı | Toprak kuruyana kadar sulamayın, tabağı boşaltın. |
| Yaprak kenarları kahverengi ve kuru | Susuzluk ya da kuru hava | Sulamayı düzenleyin, kaloriferden uzaklaştırın. |
| Dallar uzun, yapraklar seyrek ve küçük | Az ışık | Daha aydınlık yere alın, uçlarını kesin. |
| Alacalı yapraklar yeşile dönüyor | Az ışık ya da geri dönen yeşil sürgünler | Işığı artırın, düz yeşil sürgünleri dipten kesin. |
| Yapışkan yapraklar, sürgün uçlarında küçük böcekler | Yaprak biti | Ilık sabunlu suyla yıkayın, gerekirse uygun bir bitki ilacı kullanın. |
Zararlılarla mücadele için yaprak biti mücadele yöntemleri yazımız yol gösterir.
Evde Sarmaşık Yetiştirmek Zararlı mı?
Evde sarmaşık yetiştirmek, yalnızca bitki yenirse ya da özsuyu cilde değerse zarar verir; havaya zararlı bir madde yaymaz. ASPCA, duvar sarmaşığını kediler, köpekler ve atlar için zehirli bitkiler arasında sayar: İçindeki triterpenoid saponinler kusma, karın ağrısı, salya ve ishale yol açar ve yaprakları meyvelerinden daha zehirlidir. RHS de sarmaşıkla çalışırken eldiven ve uzun kollu giysi önerir, çünkü özsu bazı kişilerde ciltte tahriş yapar.
- Evcil hayvan ve çocuk: Sarmaşığı askılı saksıda ya da yüksek bir rafta tutun, dökülen yaprakları toplayın.
- Uğursuzluk inanışı: Sarmaşığın eve uğursuzluk getirdiğine dair inanışlar halk kültürüne aittir ve hiçbir bilimsel dayanağı yoktur.
- Hava temizleme iddiası: NASA'nın 1989 tarihli deneyinde duvar sarmaşığı da test edilen bitkiler arasındaydı, ancak deney küçük, kapalı odacıklarda yapıldı. Gerçek evlerde saksı bitkilerinin hava kalitesine etkisinin havalandırmanın yanında çok küçük kaldığı gösterilmiştir; bu yüzden kanıtı sınırlıdır.
Konunun ayrıntıları evin havasını temizleyen bitkiler yazımızda; evcil hayvanı olan evler için güvenli seçenekler ise evcil hayvan dostu 12 bitki listemizde.
Sarmaşığa yeni başlayanlara, aynı aydınlık köşede yaşayabilen kolay bakımlı salon bitkilerimizi de öneriyoruz.
Saksıda Aglaonema AranjmanıAz ışığa dayanıklı, desenli yapraklı
Saksıda Spathiphyllum AranjmanıBarış çiçeği, beyaz çiçekli
Premium Saksıda Difenbahya Camillaİri, krem-yeşil yapraklı
Saksıda Ficus Natasja AranjmanıKüçük yapraklı, ağaç formlu
Evinize yeşil bir köşe
Floristlerimizin hazırladığı salon bitkileri kart notunuzla birlikte kapıya teslim edilir. İstanbul içi aynı gün teslimatta son sipariş saati 18:00.
Sarmaşık Bakımı Hakkında Sık Sorulan Sorular
Evde sarmaşık nasıl sardırılır?
Duvara yapışkan ya da vida kancaları takıp aralarından ince bir tel geçirin, uzayan dalları bu hatta yumuşak bir bağla gevşekçe tutturun. Yeni sürgünleri birkaç haftada bir aynı yöne yönlendirin. Saksıya bir destek çubuğu koymak ya da dalları raftan sarkıtmak da işe yarar.
Sarmaşık suyu sever mi?
Sarmaşık düzenli suyu sever ama ıslak kalan toprağa dayanmaz. Toprağın üst 2–3 cm'si kuruduğunda saksının dibinden su çıkana kadar sulayın; bu, yazın çoğu evde haftada bir-iki, kışın 10–14 günde bir demektir.
Sarmaşık nasıl hızlı büyür?
Bol dolaylı ışık, mart–eylül arasında ayda bir yeşil bitki gübresi, tutunabileceği bir destek ve köklere yetecek bir saksı sarmaşığın hızlı büyümesini sağlar. Uçlarını kesmek yan dallar çıkarır ve bitkiyi gürleştirir.
Sarmaşık nerede durmalı?
Ev içinde parlak ama sert öğle güneşi almayan, serin ve havadar bir yerde durmalıdır; doğu ya da kuzey penceresi idealdir. Kalorifer peteğinin yanı kuru hava nedeniyle kırmızı örümceğe davetiye çıkarır.
Evde sarmaşık yetiştirmek zararlı mı?
Hayır, sarmaşık havaya zararlı bir madde yaymaz. Ancak duvar sarmaşığı yenirse insanlar, kediler ve köpekler için zehirlidir, özsuyu da ciltte tahriş yapabilir. Çocukların ve evcil hayvanların ulaşamayacağı bir yerde tutun.
Sarmaşık ne zaman budanır?
Sarmaşık en iyi ilkbaharın ortasında, mart–nisan aylarında budanır. Duvar sarmaşığı yaşlı odundan da yeniden sürdüğü için sert budamaya dayanır. Pencere, oluk ve çatıya ilerleyen dalları her yıl geri alın.
Sarmaşık nasıl çoğaltılır?
Birkaç boğumlu 10–15 cm'lik çelikleri suya ya da nemli toprağa koyun; kökler kolayca çıkar. Uzun bir dalı yandaki saksının toprağına bastırarak daldırma yapmak da işe yarar. En iyi sonuç ilkbahar ve yaz aylarında alınır.
Sarmaşık duvara zarar verir mi?
Sağlam, çatlaksız duvarlarda duvar sarmaşığı genellikle zarar vermez; hatta binayı yazın serin, kışın kuru tutmaya yardım eder. Harcı zayıf eski duvarlar, ahşap kaplamalar ve oluklar ise havai kökler ve yapışkan sülükler nedeniyle zarar görebilir.
Kaynaklar
- Royal Horticultural Society, Ivy: how to grow (yetiştirme, budama, çoğaltma)
- North Carolina State University Extension Gardener Plant Toolbox, Hedera helix
- North Carolina State University Extension, Parthenocissus quinquefolia
- North Carolina State University Extension, Parthenocissus tricuspidata
- ASPCA, English Ivy
- Cummings ve Waring (2019), Potted plants do not improve indoor air quality, Journal of Exposure Science & Environmental Epidemiology
